Skip to content

Gedachten

Niets

Waarom is er eigenlijk iets en niet veeleer niets?

Martin Heidegger in Wat is metafysica? (1929)

Bij zijn inauguratie aan de Universiteit van Freiburg, op de leerstoel die voorheen werd bezet door Edmund Husserl, op 24 juli 1929 vraagt Martin Heidegger (1889–1976) zich af wat metafysica eigenlijk is, dat deel van de wijsbegeerte wat zich bezighoudt met de laatste gronden van de dingen en de gebeurtenissen. Volgens Heidegger is de mens het wezen dat naar het geheel vraagt, en dat vragen is de metafysica. Wetenschappers, maar ook veel filosofen, vinden deze vragen zinloos omdat er geen antwoord op kan worden gegeven. Dan lijkt het een hele praktische oplossing om de hele vraag naar de ‘zin van het zijn’ (dus niet alleen van ‘het leven’, maar van het bestaan van het universum, het geheel), niet meer te stellen. Maar deze ‘zijnsvergetelheid’ is precies wat volgens Heidegger de moderne samenleving zo mechanicistisch en eendimensionaal maakt. Ook Heidegger zoekt overigens niet naar antwoorden in de wetenschap of de logica, maar in de ervaring. In de stemming van de angst ervaren wij het Niets. Met veel moeite ervaren we het ware ‘zijn’ in het authentieke leven, dat zich kenmerkt door gelatenheid, en dan misschien ook in kunst en natuur.

Tevens verschenen op de Filosofiekalender © Veen Media

‘It’s a show about nothing.’

George Costanza in de dubbelaflevering ‘The pilot’ van de tv-serie Seinfeld (1993, vierde seizoen)

‘Maar waarom zou ik er dan naar willen kijken?’, vraagt de stoïcijnse tv-producent aan George Costanza en Jerry Seinfeld. De dubbele aflevering waarin de twee laatstgenoemden onderhandelen over het maken van een pilot voor een comedy, waarin Jerry Seinfeld zelf de hoofdrol zal gaan spelen, is er een die volop gebruik maakt van de mogelijkheden voor humor die ‘reflexiviteit’ biedt. In de ‘echte’ serie blijft het vooralsnog bij die pilot en pas vijf jaar later wordt er om een vervolg gevraagd. Dat leidt uiteindelijk tot het einde van de serie zelf, omdat de vier hoofdkarakters worden gearresteerd vanwege overtreding van een Barhartige Samaritaan-wet. In plaats van een dikke man die overvallen wordt te helpen, maken de vier flauwe grappen en filmen ze het gebeuren.
Het is exemplarisch voor het volstrekt amorele karakter van de comedy. In tegenstelling tot andere sit-coms wordt hier aan het eind nooit een ‘wijze les’ geleerd of ‘gehugd’. Zoals hun advocaat zegt tijdens het proces: ‘Je hoeft nooit iemand te helpen. Daar draait het allemaal om in dit land.’
In Seinfeld blijkt dat je als je het over ‘het niets’ wilt hebben, niet in een gapende afgrond kijkt, maar de alledaagsheid van onze individuele zorgen en gevoelens ervaart.

Tevens verschenen op de Filosofiekalender © Veen Media

Want wat is de mens dan toch in de schepping? Een niets, vergeleken met het oneindige, een al, vergeleken met het niets, staat hij midden tussen niets en alles, eindeloos ver van de uitersten te begrijpen.

Blaise Pascal in De gedachten (1670, V:1)

De mens wordt heen en weer geslingerd tussen zijn onbegrip van de oorsprong van de dingen en zijn onbegrip van het einde ervan, van het niet en van het oneindige. Blaise Pascal (1623-1662) is zonder voorbehoud een genie te noemen. Hij werd door zijn eigen vader geschoold, die zich daar volledig voor had vrijgemaakt. Pascal bleek een uitzonderlijk student, op zijn vierde las hij Latijn, maar hij bleek met name een enorm wiskundig talent te hebben. Zijn vader verzette zich in eerste instantie tegen het woekeren met dit talent, uit angst dat het zijn studie van het Latijn en Grieks zou verstoren. Daarom ontwikkelde Pascal zijn eigen wiskunde: op zijn zestiende had hij al een belangrijke bijdrage geleverd op het terrein van de projectieve meetkunde. De mystieke ervaring die hem bracht tot het schrijven van zijn beroemde ‘gedachten’ over filosofie en theologie beschreef hij zelf als volgt: ‘In het jaar des Heils 1654, 23 november (…) VUUR! God Abrahams, God Isaäks, God Jakobs, niet van de wijsgeren en van de geleerden. Zekerheid, zekerheid. Gevoel, vreugde, vrede. God van Jezus Christus.’
De tekst werd na zijn dood aangetroffen, ingenaaid in zijn jas.

Tevens verschenen op de Filosofiekalender © Veen Media

Scroll To Top